Ljóðalestin – Stelkur

Einar Már Guðmundsson

Við göngum og við göngum í kringum
og við göngum hring í kringum
hring í kringum
öll þessi tré

hring í kringum öll þessi tré
göngum við
það er fjöldi heill hellingur af trjám
sem við göngum í kringum

það er ekkert nema
heill hellingur af trjám
sem við göngum hring í kringum
á meðan við göngum í hring

allt er ekkert nema tré
það er tré við tré
heill hellingur af þessum trjám
sem við göngum í kringum

allt er ekkert nema við
sem göngum kringum tré eftir tré
hringi í kringum
öll þessi tré þennan helling af trjám

einhvers staðar á bak við þessi tré
þessi tré og aftur tré
þennan heila helling af trjám
sem við göngum í kringum
skiptir ástin máli

það er af því að ástin skiptir máli
að það eru tré og aftur tré
það er þess vegna
að það er allur þessi hellingur af trjám
sem við göngum í kringum

það er mynd af trjám
sem við göngum í kringum
hring eftir hring
ástin er þarna líka
hún sést bara ekki
fyrir öllum þessum trjám

…

Oft rifjast þetta ljóð upp fyrir mér. Það er úr ljóðabókinni Output eftir Hans-Jørgen Nielsen. Ég kynntist Output í Ljóðalestinni haustið 1986 og raunar höfundinum líka, Hans-Jørgen Nielsen, sem dó langt um aldur fram, við frekar sorglegar aðstæður.

Ég sé hann enn fyrir mér. Hann minnir á snöggklipptan strák að koma af fótboltaæfingu en líka á hugsuð sem hefur horft inn í myrkrið. Yfir honum er einhver bjartur alþýðleiki, ættaður af æskustöðvunum úti á Amager, en þegar líður á ferðina hverfur þessi birta í áfenga þoku.

Hann er í leðurjakka og með útvarpstösku yfir öxlina, merkta Danmarks Radio, DR. Hann er líka svo faglegur að þegar hann er sestur þá situr hann með glas í annarri hendinni og upptökutækið í hinni og á meðan hann drekkur og skemmtir sér tekur hann upp það sem menn segja, það er að segja það sem honum finnst bitastætt úr samræðunum.

„Getur þú ekki endurtekið þetta inn á bandið?“ segir hann eitt sinn við mig þegar ég hef sagt eitthvað sem hann telur sig geta notað. Ég man auðvitað ekkert hvað það var enda skiptir það ekki máli. Bara að ég hugsaði að þetta hlyti að vera skemmtileg vinna, að geta drukkið og verið í vinnunni um leið. Svona vildi ég vera. Þá.

Þetta er haustið 1986 og við sitjum í Ljóðalestinni á leið til Skagen og Hans-Jørgen Nielsen er ekki sá eini sem er farinn af skáldunum, farþegum lestarinnar eða áhöfn hennar, allt eftir því hvernig á málin er litið. Báðir lestarstjórarnir eru líka farnir, höfðingjarnir tveir, skáldin Jørgen Nash og Triztan Vindtorn.

Triztan Vindtorn, ég kallaði hann nú alltaf bara Kjell Erik. Það hét hann, Kjell Erik Vindtorn, en tók upp nafnið Triztan af því að honum fannst Kjell Erik allt of norskt og sveitalubbalegt. Ég sagði honum að ég væri algjörlega ósammála þessu. Við ættum að heita okkar nöfnum, og fólk annars staðar á hnettinum gæti alveg eins sagt okkar nöfn einsog við þeirra.

En hann mátti alveg heita Triztan ef hann vildi. Triztan Vindtorn. Nafnið kom líka frá bar sem hann stundaði á Spáni, á eynni Íbísa. Þar bjó hann um hríð. Ég hafði farið til Noregs að vinna sumarið 1978 og þá keypti ég mér ljóðabók eftir hann, Hamrende vaffelhjerter. Hún var frábær. Kjell Erik eða Triztan var með eldrautt sítt hár og afar skrautlega klæddur, einsog nýstiginn út úr fornsögu, í skærrauðum leðurjakka og með alls konar skrautlega klúta.

Triztan Vindtorn var stundum kynntur sem eini súrrealistinn í Noregi, aðrir voru sagðir í umsjá yfirvalda. Þannig var ljóðabókin Hamrende vaffelhjerter. Hún var súrrealísk, hástemmd og súrrealísk, en hinn leiðtoginn, Jørgen Nash, var auðvitað enginn annar en sá alræmdi gjörningalistamaður sem orðaður var við það glæpsamlega athæfi að saga höfuðið af hafmeyjunni.

Ég mundi eftir fréttinni frá því ég var strákur, bara úr svarthvíta sjónvarpinu, það var svo langt síðan, og þá var sjónvarpið bara svarthvítt. Jørgen Nash var bróðir Asgers Jorn, eins stórbrotnasta listmálara á tuttugustu öld. Hann var oft kallaður Picassó norðursins. Dóttir hans, ljóðskáldið Susanne Jorn, var með í ferðinni.

Ég hef sagt frá dauða Triztans, Kjell Eriks, í sögunni Allt frá hatti oní skó. Ég var að fara að hitta hann og við áttum að lesa upp saman í bænum Hamar, þar sem skáldið Rolf Jacobsen fæddist, og hann var að pakka niður og á leið út úr húsinu þar sem hann bjó þegar hann féll niður og var dáinn skömmu síðar.

Jørgen Nash var fæddur árið 1920 og mundi því margt. Hann hafði verið í andspyrnuhreyfingunni og setið í fangabúðum nasista en var líka með í allri nýsköpun sjöunda áratugarins, uppákomulist, happenings, og alls konar ögrunum við yfirvöld. Þeir bræður tengdust báðir hreyfingu situationista, voru í senn anarkistar og marxistar og virkir í hreyfingu situationista. Asger Jorn skrifaði merkilegar bækur um stjórnmál og samfélag.

Og fleiri eru farnir, enda á Ljóðalestin fertugsafmæli á þessu ári, haustið 2026. Harald Sverdrep, Jørgen Murer, Henrik Have, F. P. Jac, Mia Berner, Jan Östergren, og fleiri og fleiri, öll farin. Einhverjir kunna að hafa endurfæðst, aðrir lifa í minningunni, já nánast allir.

Það eru einhver bönd sem tengja okkur saman. Skáldskapurinn. Ljóðlistin, hið andlega í lífinu, póesían í samfélaginu. Kannski var það merkingin, sjálft pointið: fimmtíu skáld frá Norðurlöndum höfðu einhverju að miðla og Norðurlöndin voru ekki sá útkjálki sem margir héldu þau vera, ekki síst Norðurlandabúar sjálfir. Tímarnar voru að breytast, þá einsog nú.

Fyrir mína parta hófst þessi ferð með bréfi sem var undirritað af þeim Kjell Erik Vindtorn og Jørgen Nash. Í því var ég spurður hvort ég hefði áhuga á að ferðast með járnbrautalestum um Danmörku og lesa upp á brautarstöðvum ásamt fimmtíu norrænum skáldum. Ég var jafnframt spurður hvort ég gæti talað við Vigdísi Finnbogadóttur forseta Íslands og boðið henni með og spurt í leiðinni hvort forsetinn gæti ekki borgað fyrir okkur farmiðana, okkur Íslendingana, það er að segja mig og hana.

Ég man nú ekkert hvernig þeim málum lauk en ég var að minnsta kosti mættur í lestina á tiltækum tíma og þó að forsetinn væri ekki með mér var mér vel tekið. Ég var sagður „ungur og efnilegur“.

Einhverjir af skipuleggjendum héldu að vísu að ég væri annar Einar, maður að nafni Einar litlaskáld, hann var líka Guðmundsson. Hann var gjörningalistamaður frá tímum fluxus-hreyfingarinnar, en hann var fluttur burtu frá Íslandi. Hann hafði gefið út tilraunakenndar og framúrstefnulegar bækur á sjöunda og áttunda áratugnum sem fáir þekktu, en voru engu að síður mjög áhugaverðar.

Hápunktur ferðarinnar var upplestur á Skagens Museum þar sem málverk Skagen málaranna eru geymd, þau málverk norrænnar myndlistar sem hæst verðgildi hafa þótt ekki hafi þau þótt framsækin eða nýstárleg á sínum tíma, myndir af fyrirfólki staðarins, listamenn í sumarfríi, en merkileg birta. Þeir sem gagnrýndu Skagen málarana sögðu þá vera eins langt frá verkuleikanum og hugsast gat sem og þeirri gerjun sem þá var í listaheiminum.

Ég get ekki neitað því að mér þótti þetta nokkuð spennandi félagsskapur. Nokkra á listanum yfir þátttakendur þekkti ég einsog Asger Schnack, F. P. Jac og Terje Dragseth, öðrum kynntist ég einsog Thomas Tidholm og Jørgen Nash og Kjell Erik Vindtorn sem síðar komu til Íslands og héldu myndlistarsýningu og léku á flautur og heilluðu börn ekki síður en fullorðna.

Ég fann það á mér að þetta yrði eitthvað sögulegt, þó ekki hvarflaði að mér að við yrðum forsíðuefni skandínavískra slúðurblaða og góður fréttamatur öðrum. Það var þó ekki hinn norræni skáldskapur sem þótti svo fréttnæmur, heldur meint áfengisneysla okkar skáldanna.

Til að mynda stóð upphleyptum stöfum yfir alla forsíðu Ekstra blaðsins í Danmörku: KULTURPINGER I DRUKSKANDALE sem líklega væri þýtt MENNINGARPÁFAR Í DRYKKJUSVALLI þó að líkingin við mörgæsir sé ekki síðri. Ljóðalestin var því um skeið á allra vörum.

En hvað hafði gerst? Til að gera langa sögu stutta var það Danska járnbrautarfélagið, DSB, sem sá um flutninga og drykkjarföng á meðan ljóðlistin glumdi í hátalarakerfi lestarinnar. Þá voru nokkrar bjórverksmiðjur sem ljáðu stuðning sinn í fljótandi formi. Það var með öðrum orðum nóg að drekka og góðar veitingar.

Hér var vitaskuld komin uppskrift að góðu fylliríi; og þegar þar við bætist að Norðurlandaþjóðir þykja þjóða þyrstastar þegar komnar eru saman í hóp. Að einhverju leyti hefur þessi menning breyst og umburðarlyndi fyrir drukknu fólki er minna. En á þessum tíma urðu eiginlega bara allir fullir sem gátu orðið fullir og því ekki að neita að í þessum fimmtíu manna hópi voru þeir til sem vættu vel á sér kverkarnar.

Eitt sinn, þegar skipta átti um lest, fór einn okkar upp í vitlausa lest og ók í öfuga átt en skaut samt upp kollinum í Skagen. Annar, ég man ekki hvort það var Norðmaður eða Svíi, átti að lesa upp í hátalarakerfi lestarinnar en fann ekki ljóðin sín og las í staðinn upp listann yfir þátttakendur ferðarinnar. En hver segir að hann hafi ekki verið ágætis ljóð?

Svona lagað getur komið fyrir bestu menn en þegar á heildina er litið stóðu hin ölvuðu skáld í báða fætur og vissu mætavel hvað þeim bar að gera. Vandræðin hófust ekki fyrr en komið var að sjálfri hátíðarstundinni, upplestrinum í Skagens Museum.

Þá vildi svo til að forstjóri safnsins var horfinn til Kaupmannahafnar og sumir sögðu að hann væri sjálfur dottinn í það. Í hans stað var mættur varaforstjórinn, vellauðugur útgerðarmaður sem auk þess átti sæti í bæjarstjórn staðarins og frú hans sem var leiðtogi góðgerðarsamtaka og kvenfélaga. Þetta gat minnt á lýsingar fjölmargra rithöfunda á broddborgurum.

Anarkistinn Jørgen Nash skipaði varaforstjóranum að sjá um barinn og varð honum svo mikið um þá skipun að hann hlýddi henni. Frúnni leist hins vegar ekkert á blikuna. Hún virtist í upphafi hafa haldið að hin norrænu skáld líktust fermingardrengjum úr sumarbúðum þjóðkirkjunnar en þegar hún barði litríkan hópinn augum var hún á svipinn einsog hún hefði mætt hópi strokufanga.

Engu að síður hófst dagskráin í salnum. Þetta var einsog hver annar upplestur. Fólk sat á stólum í salnum og höfundur las. Einhver fór fram og annar kom og settist og þar fram eftir götum. En frammi í anddyri leið frúnni ekki vel og varaforstjóranum fórst ekki vel úr hendi að afgreiða bjór úr krana. Ölið flaut yfir barmana og hendur hans voru orðnar klístraðar. Þegar hann svo ætlaði að hætta að afgreiða bjórinn í mótmælaskyni ávarpaði Jørgen Nash hann einsog óþekkan skólastrák.

Á því augnabliki var frúnni nóg boðið. Hún virtist halda að málverkin í salnum væru í stórhættu af því að maðurinn hennar kunni ekki að hella bjór í glös. Hún hringdi á lögregluna og sagði að safnið væri alsetið skemmdarvörgum. Lögreglan birtist að vörmu spori með hunda sína, leysti samkomuna upp og ruddi salinn. Forsvarsmenn Ljóðalestarinnar kröfðust þess að öll vegsummerki yrðu könnuð. Í ljós kom að salurinn var jafn snyrtilegur og ef inni í honum hefði setið strokkvartett í kjólfötum.

Málið var einfalt: Varaforstjórinn, útgerðarmaðurinn sem sat í bæjarstjórn, og frú hans þoldu ekki þá glaðværð sem þarna sveif yfir vötnum ljóðlistarinnar eða réðu ekki við hana. Myndirnar á veggjunum sýndu fólk að drykkju. Og þarna stóðu nokkur skáld með bjór. Það var erfitt að sjá hver var munurinn, nema að myndirnar voru öllu munúðarfyllri. Kannski vantaði fólkið kímnigáfu en kannski vissi Jørgen Nash alveg hvað hann var að gera þegar hann æsti þau upp og ljóðagjörningurinn fékk alla þá athygli sem hægt var að biðja um.

Af okkur skáldunum er það hins vegar að segja að við dreifðumst víða. Ásamt nokkrum öðrum fór ég sem þetta skrifa inn á krá sem hét Freigátan og var sjómannakrá. Ég hef reynt að finna hana síðar en hún er ekki lengur til. Mér fannst dagskránni ekki lokið og spurði menn hvort ekki væri rétt að bjóða kráargestum að hlusta á ljóð. Við svo búið stigu menn upp á borð og stóla og þarna var staðurinn sem ljóðlistin beið eftir þetta kvöld.

Að upplestri loknum gáfu sig fram menn úr hópi kráargesta og endurguldu okkur ljóðlistina með sjómannavísum. Ég man eftir blindum manni sem stóð upp við borð með hundinn sinn og söng Bellmanslög. Þarna var einsog ljóðlistin hefði fundið sinn rétta hanska. Hér voru bara gestir og gangandi, misjafnlega lífsglöð alþýða, sem á þessu augnabliki myndaði svo augljósa mótsögn við broddborgarana sem voru svo hræddir um eigur sínar og það eigur sem voru ekki þeirra, en hér á kránni ríkti bara augnablikið í list orðsins.

Þarna las Hans Jörgen-Nielsen ljóðið hér að framan. Það mátti heyra saumnál detta. Meira að segja billjardkúlur þögnuðu. Þetta er mér svo minnistæður upplestur að ég get enn horfið þangað í huganum. Hans Jørgen-Nielsen skynjaði hrifningu mína. Hann áritaði bókina og gaf mér hana. Hann gaf mér Output. Ég á hana enn.

Þegar ég kom aftur heim til Íslands þá þýddi ég ljóðið og meira að segja nokkur önnur úr bókinni. Ég held að ég hafi fengið það birt í tímariti sem nú er ekki lengur til. Ég les þetta ljóð stundum upp á upplestrarferðalögum í Danmörku. Ég les það upp á dönsku og þýðingu mína á íslensku, bæði af því að mér finnst þetta gott ljóð en líka af því að við upplestur á báðum málum birtist hljómfall tungumálanna á skýran og skemmtilegan hátt; og þá um leið þeir töfrar sem tungumálin búa yfir og jafnvel tungumál.